Aan het eind van de jaren tachtig vroegen diverse instanties die bij schuldhulpverlening betrokken zijn, zoals sociale diensten, kredietbanken en instellingen voor maatschappelijk werk, meer aandacht voor de schuldenproblematiek. Het hebben van problematische schulden werd niet langer als een incidenteel probleem beschouwd. Steeds meer gemeenten en schuldhulpverlenende instellingen zochten daarom naar een structurelere aanpak. Daarbij kwamen tal van knelpunten naar voren. Komend vanuit verschillende tradities en culturen ondernamen allerlei organisaties pogingen tot samenwerking. Het succes was wisselend en bleek niet altijd duurzaam.

Ook landelijk werd het probleem steeds serieuzer genomen. In 1992 werd de Commissie Schuldenproblematiek - beter bekend als de commissie-Boorsma ingesteld. Deze commissie moest gaan nadenken over een effectieve aanpak van de schuldenproblematiek. Kort daarna werd het wetsvoorstel voor de Wet schuldsanering natuurlijke personen (WSNP) ingediend. In 1998 is de wet in werking getreden. Als gemeenten of schuldregelende instanties er niet in slagen de bemiddeling tussen schuldenaar en schuldeiser tot een goed einde te brengen, dan kan de schuldenaar een beroep doen op de WSNP. Als de rechter oordeelt dat schuldeisers geen goede redenen hebben om niet akkoord te gaan met een afbetalingsvoorstel, dan kan hij hen dwingen tot een regeling.

Schulden waarbij gemeenten of daartoe bevoegde instanties bemiddelen, worden ‘in den minne’ geschikt. We spreken daarom over het ‘minnelijke traject’. Het ‘wettelijke traject’ (via de rechter) is bedoeld als stok achter de deur voor schuldeisers. Schuldeisers krijgen over het algemeen minder van hun geld terug in het wettelijke traject dan in het minnelijke traject. Ook voor schuldenaren is het minnelijke traject te prefereren, omdat gemeenten de mogelijkheden hebben om de juiste hulpverlening in te zetten en zo ook de oorzaken van de problematiek aan te pakken. In het wettelijke traject wordt hier (nog) te weinig aandacht aan geschonken.

Om een integrale aanpak te stimuleren, werd in 1994 het Landelijk Platform Integrale Schuldhulpverlening (LPISHV) opgericht. Dit gebeurde door de Nederlandse Vereniging voor Volkskrediet (NVVK) op advies van de commissie-Boorsma. Leden van het platform zijn de NVVK2 (schuldregelende instanties), Divosa (sociale diensten), MOgroep (algemeen maatschappelijk
werk) en de VNG (gemeenten). Het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW) is toehoorder en verstrekt projectsubsidies. Het LPISHV zorgt voor afstemming tussen de verschillende organisaties die betrokken zijn bij de schuldhulpverlening en werkt aan verbetering van de kwaliteit van de uitvoering. Het LPISHV zorgt voor een landelijk netwerk en voert regie over een aantal gevarieerde deelprojecten. Zo wordt er gewerkt aan landelijke organisatiemodellen, onderzoeken, methodiekontwikkeling, kwaliteitsbevordering, uitwisseling, registratie, opleiding, studiedagen en congressen. Alle activiteiten zijn gericht op de integrale werkwijze en een intensieve samenwerking van gemeenten, sociale diensten, kredietbanken en het maatschappelijk werk.

In de afgelopen jaren is het aantal aanmeldingen voor schuldhulpverlening sterk toegenomen. In 2003 en 2002 zagen we een stijging van ruim dertig procent ten opzichte van het jaar daarvoor. In 2003 meldden 137.000 huishoudens zich aan voor schuldhulpverlening. Elke gemeente heeft burgers met problematische schulden en zal dus middelen moeten vrijmaken voor goede schuldhulpverlening. De gemeente heeft per slot van rekening een algemene zorgplicht voor al haar burgers. Deze zorgplicht is vastgelegd in de Gemeentewet.

Gemeenten hebben naast een maatschappelijke en sociale verantwoordelijkheid ook een financieel belang bij schuldhulpverlening. Goede schuldhulpverlening levert namelijk ook besparingen op. Er wordt bijvoorbeeld geld bespaard doordat het aantal huisuitzettingen afneemt. Als met schuldhulpverlening tien huisuitzettingen worden voorkomen, dan wordt € 105.000 bespaard aan verlies aan huurinkomsten, kosten van procedures, de feitelijke uitzetting en opslag van goederen. Daarnaast verstrekt de sociale dienst vaak leenbijstand om huisuitzetting te voorkomen. Deze leenbijstand is niet meer volledig inbaar als de ontvanger in een problematische chuldsituatie terechtkomt. Ook herhuisvesting kost geld, waarvoor vaak leenbijstand wordt verstrekt, die later niet meer volledig inbaar blijkt. Als de sociale dienst bij tien mensen als gevolg van schuldhulpverlening wel de leenbijstand kan innen, dan levert dat een besparing op van circa € 15.000 per jaar.

Een traject voor minnelijke schuldhulpverlening wordt bepaald door de gemeente, waarbij verschillende lokale organisaties samenwerken zoals de sociale dienst, het maatschappelijk werk en de kredietbank.Gemeenten hebben duidelijk de regie in handen. Zij kunnen zelf prioriteiten stellen en kiezen hoe zij de schuldhulpverlening willen organiseren.

Voor de financiering van de schuldhulpverlening kunnen gemeenten gebruik maken van het fictief budget bijzondere bijstand. Dit budget is onderdeel van het Gemeentefonds. Ook kunnen gemeenten eigen middelen inzetten. Financiering uit het werkdeel WWB is alleen mogelijk als de schuldhulpverlening wordt ingezet als reïntegratie. Het mag dan niet gaan om uitvoeringskosten en de werkzaamheden moeten uitgevoerd worden door derden. Gemeenten kunnen de schuldhulpverlening ook financieren uit een overschot op het inkomensdeel WWB.

Schuldbemiddeling
De schulden worden opgelost door te bemiddelen tussen de cliënt, de schuldeisers en anderen. Er wordt geen krediet verleend, de schuld wordt afgelost op basis van de aflossingscapaciteit van de cliënt.

Schuldsanering
De cliënt krijgt een krediet om zijn schulden af te lossen. Dit krediet moet in maximaal drie jaar worden afgelost.

Budgetbegeleiding
De cliënt krijgt advies over zijn financiële situatie en wordt begeleid bij het aanleren van een nieuw uitgavenpatroon. Het doel is dat de cliënt uiteindelijk in staat is om zelfstandig en op verantwoorde wijze zijn financiën te beheren.

Budgetbeheer
Er wordt iemand (van de sociale dienst of kredietbank) aangesteld die het budget van de cliënt beheert. Deze beheerder ontvangt het inkomen en verzorgt de betalingen op zo'n manier dat de schulden worden afgelost en dat er geen nieuwe schulden ontstaan.

Het Landelijk Platform Integrale Schuldhulpverlening kan gemeenten helpen bij de schuldhulpverlening. Het platform is een samenwerkingsverband van VNG, Divosa, de Nederlandse Vereniging Voor Volkskrediet en de MO-groep.
Het landelijk platform en Stimulansz ondersteunen gemeenten met de 'Handreiking integrale schuldhulpverlening'.

Hoe verder als het minnelijke traject mislukt?

Als een minnelijk traject mislukt wordt de zaak overgedragen aan de rechter. Het wordt dan een wettelijk traject. De gemeente moet dan wel eerst een zogenaamde Wsnp-verklaring afgeven. Wsnp staat voor de Wet schuldsanering natuurlijke personen. De rechter beslist of iemand tot de wettelijke regeling wordt toegelaten. Als dit het geval is, wordt er een saneringsplan opgesteld waarin de aflossing van de schulden wordt geregeld.  Een cliënt kan daarna weer met een schone lei beginnen.

Schuldhulpverlening maakt deel uit van het gemeentelijk armoedebeleid. Het gemeentelijk armoedebeleid is daarom kaderscheppend voor het schuldhulpverleningsbeleid. Instrumenten die gemeenten kunnen inzetten ter voorkoming en bestrijding van armoede, schulden en sociale uitsluiting zijn onder andere bijzondere bijstand, kortingspassen ter bevordering van sociaal-culturele en sportieve activiteiten, collectieve ziektekostenverzekering, kwijtschelding van gemeentelijke belastingen en het Besluit bijstandverlening zelfstandigen. In het kader van de WWB zijn gemeenten verplicht een langdurigheidstoeslag te verstrekken aan langdurige minima met een grote afstand tot de arbeidsmarkt. Gemeenten ontvangen een fictief budget voor bijzondere bijstand. Dit budget is niet geoormerkt en maakt deel uit van het gemeentefonds.

Gemeenten dienen het initiatief te nemen in het organiseren van de integrale schuldhulpverlening. De centrale regelgeving vanuit het Rijk moet zo veel mogelijk beperkt blijven, zo vindt het huidige kabinet. De gemeentelijke instanties, belast met de uitvoering van schuldhulpverlening, moeten zelf hun regelgeving op dit terrein kunnen vaststellen. Het Rijk vervult hierbij een faciliterende rol.

Gemeenten ontvangen geen geoormerkte middelen en er is geen regelgeving voor de wijze waarop zij invulling moeten geven aan integrale schuldhulpverlening. In de WWB is wel het een en ander bepaald met betrekking tot een aantal specifieke onderdelen van schuldhulpverlening, zoals verstrekking van bijstand in natura, verplicht budgetbeheer en reïntegratie. In de Faillissementswet is bepaald dat gemeenten verantwoordelijk zijn voor het afgeven van de 'WSNP-verklaring'. Op basis van deze verklaring bepaalt de rechter of een schuldenaar in aanmerking komt voor een wettelijke schuldsanering via de WSNP. Gemeenten moeten in de verklaring kunnen laten zien dat zij zich optimaal hebben ingespannen om tot een minnelijke regeling te komen. In de Wet Maatschappelijke Ondersteuning krijgen gemeenten de verantwoordelijkheid over wonen, zorg en welzijn voor sociaal- of fysiek zwakke groepen in de samenleving. 

Naast wettelijke beleidskaders bestaan er ook diverse modellen en gedragscodes waaraan gemeenten zich kunnen committeren. Een van de belangrijkste kaderscheppende bepalingen is ten slotte de algemene 'zorgplicht' die gemeenten hebben voor al hun burgers. De gemeentelijke beleidsvrijheid is dus vrij groot.

Welke mogelijkheden biedt de Schuldhulpverlening?

Wat is het minnelijk traject?

Wat is het wettelijk traject?

Wat zijn de voorwaarden bij Schuldhulpverlening?

Bij reïntegratie moet in een zo vroeg mogelijk stadium aan de schuldenproblematiek worden gewerkt. Als dat niet gebeurt, is de kans groot dat de reïntegratie niet slaagt. De schuldenproblematiek kan het leven van de schuldenaar zo beheersen dat hij zich onvoldoende kan concentreren op werk of het zoeken naar werk. Veel werkgevers zitten bovendien niet te wachten op medewerkers met schulden. Door middel van schuldhulpverlening wordt de situatie van de schuldenaar gestabiliseerd en krijgt hij de rust om zich op een betaalde baan en andere zaken te kunnen richten.

Voor de schuldenaar is werk op de korte termijn vaak niet financieel aantrekkelijk. Het extra inkomen en een eventuele uitstroompremie moeten worden gebruikt om de schulden af te lossen. Meestal geldt ook dat het recht op inkomensafhankelijke bijdragen geheel of gedeeltelijk vervalt, zoals de huursubsidie, kwijtschelding van gemeentelijke belastingen en bijzondere bijstand. Op langere termijn, na aflossing van de schulden, heeft betaald werk echter wel een positief effect op het inkomen. Bovendien heeft werk ook andere voordelen, zoals sociale contacten met collega's, dagritme en het gevoel dat aan een stabiele inkomenssituatie wordt gewerkt. Schuldeisers zullen ten slotte sneller geneigd zijn akkoord te gaan met een schuldregeling als zij zien dat de schuldenaar zich inspant om zijn inkomen te vergroten.

De NVVK heeft twee gedragscodes ontwikkeld, die - indien de gemeente zich eraan committeert - in belangrijke mate kaderscheppend zijn voor schuldhulpverlening. De gedragscodes hebben betrekking op twee specifieke onderdelen van schuldhulpverlening, namelijk schuldregeling en budgetbeheer. In de gedragscodes zijn de rechten en plichten van alle betrokkenen vastgelegd. Bovendien is geregeld hoe moet worden gecommuniceerd met schuldeisers, welke doorlooptijden gelden als norm en hoe het inkomen van de schuldenaar verdeeld wordt over de verschillende schuldeisers.

Naast kredietbanken kunnen gemeentelijke en andere schuldregelende instanties lid worden van de NVVK. Daarmee laten zij aan schuldeisers zien dat zij werken volgens de gedragscodes. Schuldeisers zijn eerder geneigd te onderhandelen met NVVK-leden dan met nietleden.