Jan de Vries is 69 en moet van zijn huurhuisje naar een verzorgingshuis. Dertig jaar geleden heeft De Vries een schuurtje in zijn tuin laten bouwen. Maar nu moet dat weg; de woningcorporatie wil dat het huis in oorspronkelijke staat wordt opgeleverd. De Vries kan dat niet zelf, kinderen heeft hij niet en andere familie is oud en woont ver weg. Dus sloopt de woningcorporatie het schuurtje, op kosten van De Vries. Maar De Vries kan niet betalen. Het wrange eind van dit liedje is dat De Vries voor de rest van zijn leven tegen een onoplosbare schuld aanhikt.

Wiens schuld is dat? En wat met die schuldvraag samenhangt en eigenlijk nog belangrijker is: wie neemt de verantwoordelijkheid op zich om de zaak op te lossen?

Als je het standpunt betrekt dat het De Vries’ eigen schuld is dat hij in de schulden terecht is gekomen, is het logisch om de verantwoordelijkheid voor het oplossen daarvan ook bij hem neer te leggen. Maar u zult allen beamen dat het in dit voorbeeld wel erg navrant zou zijn om zo te redeneren.

Daarom een ander voorbeeld. Uit de dagelijkse praktijk van de schuldhulpverlening blijkt dat er vier grote valkuilen zijn waar mensen in kunnen vallen. Mensen maken snel schulden als hun woon- of leefsituatie ingrijpend wijzigt – denk aan echtscheiding of ontslag -, als ze al jarenlang op het minimum leven en alle rek eruit is, als ze een structureel gevoel van onvrede of ongenoegen bestrijden met een zelfbedachte therapie van shoppen, drinken of eten en als ze op te grote voet leven.

Dat laatste deed Shirley Havertong. Als alleenstaande moeder met een kindje van drie, levend van een bijstandsuitkering, wilde ze niet onderdoen voor haar vrienden. Dus kocht ze dure merkkleding, nam ze de taxi om zich te laten vervoeren, kocht ze een flatscreentelevisie op afbetaling bij een postorderbedrijf en schafte ze de telefoon met de nieuwste snufjes aan. Ze bekostigde deze dure stijl van leven uit geld dat eigenlijk bestemd was voor huur, gas en licht. De rekeningen daarvoor gingen ongeopend in een diepe la. Totdat de deurwaarder voor de deur stond natuurlijk, en een betrekkelijk overzichtelijk schuld in rap tempo begon op te lopen.

Het zal u in dit geval waarschijnlijk makkelijk vallen om te zeggen: wie zijn billen brandt, moet op de blaren zitten. Toch trekt de gemeente zich deze problematiek aan. Dat is logisch. Want mensen in een uitzichtloze schuldsituatie trekken zich terug uit de samenleving. Ze worden er ziek van of gek. De prikkel om te werken is weg want elke euro naar schuldeisers toe. Mensen worden passief, verstoppen zich achter gesloten gordijnen, bezuinigen door de verwarming uit te zetten en te leven van rijst met bruine bonen. Of ze raken dakloos en gaan zwerven.

Dat trekken wij ons aan als lokale samenleving. Ga maar na wat voor impact het heeft op de samenleving, als uitzichtloze schulden leiden tot een verschrikkelijk familiedrama, zoals recent nog de schokkende gebeurtenis in Enschede, of als een vereenzaamde oudere overlijdt en pas weken later wordt gevonden. Ook al ging het niet om een directe buur of kennis, wij voelen ons dan ongemakkelijk, medeschuldig. Zou de gemeente desondanks het gezicht afwenden van burgers die in de schulden zitten, dan valt te voorspellen dat er snel een veel groter maatschappelijk probleem ontstaat, dat tot grote overlast gaat leiden.

Hier in Den Haag weten we al van 3800 huishoudens die moeite hebben om rond te komen. Dat is nog buiten de mensen gerekend die we niét in het vizier hebben. Naar schatting bevinden zich in het hele land 500.000 huishoudens in de gevarenzone. 150.000 Huishoudens kampen daadwerkelijk met problematische schulden. Daarvan heeft bijna een derde, 46.000 gezinnen, hulp ingeroepen bij een van de gemeentelijke kredietbanken. Het gemiddelde schuldbedrag is toegenomen tot 22.000 euro.

Dames en heren, dat zijn getallen om van wakker te liggen. Deze groep mensen met een verwijzing naar hun eigen verantwoordelijkheid niet helpen, is geen optie. Dat strookt niet met onze maatschappelijke normen voor fatsoenlijke omgang en ook niet met de breed gedragen opvatting dat mensen moeten kunnen participeren in de samenleving. In Den Haag is dat zelfs verheven tot het motto van het collegeprogramma: Meedoen.

Daarom maakt de gemeente het via de gemeentelijke kredietbanken mogelijk om mensen met problematische schulden te helpen. Je kunt je echter afvragen waarom het Rijk hier niet wat steviger in gaat zitten, om te garanderen dat iedere Nederlander in elke gemeente kan aankloppen voor schuldhulpverlening. Er is de komende drie jaar 75 miljoen euro beschikbaar om dit te doen, maar dat geld gaat nu naar de algemene middelen van de gemeenten en niet naar een speciaal potje voor de schuldhulpverlening. Staatssecretaris Aboutaleb van Sociale Zaken heeft de gemeenten wel opgeroepen om het geld te bestemmen voor schuldhulpverlening. In Den Haag heeft onze wethouder Financiën dat ook beloofd en ik zal er zelf ook voor waken dat dit gebeurt. Maar ik zou graag zien dat het geld geoormerkt wordt voor schuldhulpverlening. Voor je het weet worden er anders lantarenpalen van gekocht.

Dames en heren,
Shirley Havertong uit het voorbeeld dat ik u zojuist gaf, kwam in de schulden door onverantwoord gedrag. Zij staat voor een grote groep mensen met schulden. Vooral de jongere generatie blijkt een risicogroep. Er groeit een generatie op die denkt dat het geld uit de muur groeit. Die niet heeft leren omgaan met geld.
Mede door de gestegen welvaart en de grotere deelname van vaders en moeders aan het arbeidsproces zijn de verhoudingen in het gezin heel anders komen te liggen. Kinderen zijn een belangrijke doelgroep van reclamemakers geworden, onderling heersen vaak strenge normen omtrent kleding en bezit. En ze hebben een uitgebreid arsenaal aan wapens om hun claims kracht bij te zetten. Zeuren, hardnekkig zwijgen in de hoop te worden afgekocht met een i-pod – dat is echt niet ongewoon.
Het lijkt misschien zo vanzelfsprekend, dat je je post moet openen, je inkomsten en uitgaven moet bijhouden, niet met een volle portemonnee moet gaan shoppen, moet sparen om wat achter de hand te hebben als er onvoorziene uitgaven zijn. Maar die discipline moet je wél bijgebracht worden. Daarom doe ik een dringend beroep op alle opvoeders, de ouders, maar ook de scholen, om hieraan aandacht te schenken. Den Haag doet dat deze maand, die wij hebben uitgeroepen tot MoneyMaand, die helemaal in het teken staat van geld, rondkomen en schulden. Het is een initiatief dat landelijk navolging verdient.

Dames en heren,
Een grote groep mensen komt in de schulden door onverantwoord gedrag. Maar er zijn ook andere betrokkenen die in toenemende mate onverantwoord gedrag wordt verweten. Ik doel op de kredietverleners. U kent ze wel, die reclames waarin een zwangere vrouw een brief post om de financiering van de inrichting van de babykamer rond te krijgen of waarin een jong stel een fonkelnieuwe keuken aanschaft met snel geregeld geld. Er zijn kredietverstrekkers die helemaal geen scrupules hebben. Google op trefwoord ‘schulden’, en tussen alle serieuze sites staat ook de link naar de Riviera Credit Card: ,,Extra geld nodig naast uw bestaande leningen!? 500, 1000, 1500, 2000, meer…”
Ik vind dat leningen aan mensen, van wie de kredietverstrekker redelijkerwijs had kunnen inschatten dat zij niet de capaciteit hebben om af te lossen, nietig moeten worden verklaard. Daarbij zou dan meteen de plicht om terug te betalen moeten worden geschrapt.

Het kabinet heeft onlangs aangekondigd dat kredietreclames op televisie en internet in de toekomst voorzien moeten gaan worden van een waarschuwingstekst. Ook gaat de boete voor overtreding van de regels omhoog van 30.000 euro naar een miljoen euro. Alleen merkt de burger er niets van als er zo’n boete wordt uitgedeeld. De rentetarieven gaan daar vast niet van omlaag.

Het zou al veranderen als die boetes aan de schuldhulpverlening ten goede zouden komen. Daarom heb ik een suggestie, die sommigen van u wellicht bekend in de oren klinkt. Ik pleit voor de instelling van een speciaal fonds hiervoor. Dat kan allereerst gevoed worden met de boetes voor overtreding van de regels op reclames voor kredieten. Maar ook door een heffing van bijvoorbeeld 25 eurocent te leggen op elke toetsing bij het Bureau Krediet Registratie en bij het Landelijk Informatiesysteem Schulden, dat wordt opgericht door onder meer de woningcorporaties, energiebedrijven en het Leger des Heils. Laat ik mijn nek maar uitsteken: via dit ‘Kwartje van Kool’ gaan kredietverstrekkers dan meebetalen aan de oplossing van hopeloze schuldsituaties.

Dames en heren,
Ik heb al betoogd dat de samenleving zich niet kan afwenden van mensen die in een uitzichtloze schuldsituatie zitten, ook al is er sprake van eigen verantwoordelijkheid. En dat kan het best via de gemeente, die dichtbij haar burgers staat. Dat betekent dat de schuldhulpverlening die wij bieden die mensen ook moet bereiken. Daar valt nog wel wat te verbeteren.

Veel kredietbanken zijn hun klassieke taak van schuldhulpverlening en kredietverstrekking inmiddels ontstegen. Ze bieden nu financiële hulpverlening in den brede. Oude, starre procedures waaraan schuldhulpverlening was gebonden, worden met ingang van volgend jaar vervangen door nieuwe regels, die in overeenstemming zijn met deze nieuwe taakopvatting.

Bovendien wordt de inzet van kredietbanken nu vooral om te voorkómen dat mensen in een problematische schuldsituatie raken. Dat betekent dat ze de ouders, scholen, jongeren, nieuwkomers moeten gaan benaderen. Dat ze op huisbezoek moeten gaan. Dat ze moeten gaan samenwerken met andere partijen. Met het algemeen maatschappelijk werk, de verslavingszorg, schuldeisende instanties als woningcorporaties, energiebedrijven, postorderbedrijven, justitie, met kerken, fondsen, voedselbanken en vrijwilligersorganisaties om bijvoorbeeld mensen na schuldhulp te koppelen aan een ‘maatje’.

De schuldhulpverlening zou er ook op vooruit gaan, als sociale kredietverleners de mogelijkheid in hun pakket opnemen om hypotheken over te nemen. Den Haag doet dat al. De ervaring leert dat met die heel eenvoudige ingreep een hoop ellende kan worden voorkomen.

Tot slot, in de preventieve sfeer, wijs ik op het belang van het meest eenvoudige krediet dat er bestaat, het pandkrediet. Helaas staan er alleen in Amsterdam en Den Haag pandhuizen. Wie denk dat een pandhuis een archaïsche instelling is, vergist zich. Amsterdam en Den Haag ontvangen jaarlijks 85.000 klanten, dat bewijst wel dat het pandhuis springlevend is. En als u dan nog twijfelt, kijk dan eens naar de opkomst van allerlei commerciële instellingen die pandkredieten geven, tegen woekerrentes van 20 procent per maand, dus 240 procent per jaar, tegenover 19 procent per jaar bij de pandhuizen van de gemeentelijke kredietbanken.

We zouden een flinke slag kunnen slaan, als we de kennis die bij het pandhuis aanwezig is zouden kunnen inzetten bij de schuldhulpverlening. In het pandhuis wordt immers het eerste signaal opgevangen dat er mogelijk financiële problemen zijn. Dan zouden we er vroeg bij zijn! We zouden de schuldvraag letterlijk en figuurlijk vóór kunnen blijven.

Dat brengt mij terug bij mijn beginvraag: Eigen schuld of niet? Om in de terminologie van vandaag te blijven: ik ben u daar nog een antwoord op schuldig. Laat ik voorop stellen dat het in mijn opinie altijd zo is dat degene die de schulden heeft gemaakt ook verantwoordelijk is voor de oplossing ervan. Dat komt ook tot uitdrukking in de zwaarte van het traject voor schuldsanering. Dat vergt van de schuldenaar dat hij drie jaar op een houtje bijt in ruil voor de coulance van schuldeisers. Dat doe je niet even fluitend, maar ik vind dat terecht als je er zelf een bende van hebt gemaakt.

Andersom vind ik dat geen enkele betrokken partij van medeverantwoordelijkheid ontslagen is. Ik vertrouw erop dat deze dag ertoe zal bijdragen dat u die ook zult nemen.